Հայկական տան այս հնագույն առանցքը միայն հացի արարման վայր չէ․ այն օջախի խորքն է, արևի երկրային խորհրդանիշը, ընտանեկան ներկայության կենտրոնը և դարերով փոխանցված կենցաղային ու հոգևոր մշակույթի կենդանի վայրը։
Թոնրի մասին խոսել որպես պարզապես հողի մեջ իջեցված կավե վառարանի՝ քիչ է։ Այն հայոց տան այն հնագույն կենտրոններից է, որտեղ կրակը երբեք միայն կրակ չի եղել, իսկ հացը՝ միայն հաց։ Թոնրի մեջ դրվել է ոչ միայն խմորը, այլ նաև տան շունչը, օրվա խաղաղությունը, կանանց ձեռքերի հիշողությունը, ընտանիքի հավաքվածությունը։ Այնտեղ, որտեղ վառվել է թոնիրը, տունը միայն չի ապրել․ տունն իր ամբողջական ձևն է ստացել։
Դեռևս հեթանոսական ժամանակներից թոնիրը հայերի կյանքում առանձնահատուկ տեղ է ունեցել։ Ժողովրդական պատկերացումների համաձայն այն ընկալվել է որպես երկրի վրա արևի խորհրդանիշ, իսկ նրա ներսում վառվող կրակը՝ արևապաշտական մտածողության շարունակություն։ Սա չափազանց խոսուն պատկերացում է, որովհետև թոնիրը հենց սկզբից ընկալվել է ոչ միայն որպես օգտակար բան, այլ որպես մի փոքր տիեզերք տան ներսում, մի կենտրոն, որի շուրջ հավաքվում է կյանքը։ Եվ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ Հայաստանը ընդունեց քրիստոնեությունը, թոնիրը չկորցրեց իր սրբության զգացողությունը։ Ընդհակառակը՝ այն պահպանվեց նոր իմաստավորմամբ։ Շատ գյուղերում նոր թոնիր կառուցելիս կանչել են քահանայի, որպեսզի այն օրհնի, իսկ նորապսակները առաջին մեծարանքն են մատուցել հենց թոնրին՝ դեմքով դեպի արևելք, նրա առջև ծնկի գալով ու ընդունելով նահապետի օրհնանքը։ Այս ամենը ցույց է տալիս, որ թոնիրը հայի կենցաղում երբեք չի եղել ընդամենը օգտակարություն համար։ Այն եղել է օջախի բարոյական և խորհրդանշական կենտրոն։
Թոնրի առաջացումն ինքնին խոսում է նրա խոր հնության մասին։ Այն ձևավորվել է պարզագույն կրակատեղից, երբ կերակուր պատրաստելու համար կրակը բորբոքել են հողի մեջ փորված փոսի կամ կավե տարայի մեջ։ Ժամանակի ընթացքում այս ամենապարզ լուծումը կատարելագործվել է, հարմարեցվել ոչ միայն կերակուր եփելուն, այլ նաև հաց թխելուն։ Առաջին թոնիրների պատերը շարել են շիկահողից և կավահողից՝ նախապես պատրաստած ու արևի տակ չորացրած ողորկ կտորներով երեսպատելով փոսի ներքին մասը։ Այսինքն՝ թոնիրը ոչ միայն արհեստի արդյունք էր, այլ նաև հողի հետ մարդու անմիջական աշխատանքի ամենավառ օրինակներից մեկը։ Այն բառացիորեն կառուցվում էր նույն հողից, որի վրա աճեցվում էր ցորենը։
Հայկական լեռնաշխարհում թոնրի հնագույն նմուշների հայտնաբերումը ևս վկայում է, որ այն պատահական կամ ուշ շրջանի երևույթ չէ։ Լճաշենի բրոնզեդարյան դամբարաններից մինչև Արտաշատ, Դվին և այլ հնավայրերում գտնված օրինակները ցույց են տալիս, որ թոնիրը այս մշակույթի խորքային, երկարատև և քաղաքակրթական բնույթի մասն է։ Այս համատեքստում այն նաև պատմական շարունակականության նշան է։
Սակայն թոնրի մասին խոսելիս միայն նրա հնությամբ հիանալը բավական չէ։ Ավելի կարևոր է հասկանալ, թե ինչ դեր է այն ունեցել հայկական տան ներսում։ Հայկական հինավուրց գյուղական տան բազմաբաժին կառուցվածքի մեջ թոնրատունը եղել է ամենակարևոր բաժանմունքներից մեկը։ Այստեղ են միավորվել խոհանոցային գործառույթը, ընտանեկան ներկայությունը և օջախի գաղափարը։ Հաճախ մեծ հացատան մեջ առանձնացվել է նաև փոքր, ավելի բարձրադիր հատված՝ այսպես կոչված «պզտի տունը», որի կենտրոնում թաղել են մեծ և փոքր թոնիրներ։ Մեծը նախատեսված է եղել հաց թխելու համար, փոքրը՝ ջուր տաքացնելու կամ կերակուր պատրաստելու։
Թոնրատունը մի տարածք էր, որտեղ տունն առավել խիտ էր զգացվում։ Այստեղ էին բաժանվում գործերը, հավաքվում կանայք, հունցվում խմորը, գրտնակվում գնդերը, բացվում լավաշը, վառվում կրակը, դասավորվում թխված հացերը։ Բայց երբ հացի արարողությունն ավարտվում էր, թոնրի դերը չէր ավարտվում։ Նրա մեջ պահված ջերմությունը շարունակում էր միավորել մարդկանց։ Տան անդամները հավաքվում էին շուրջը, ոտքերը կախում նրա մեջ և նստում «քուրսի»։ Սա հատկապես հաճելի էր ցուրտ եղանակներին, բայց միայն հաճելի չէր. այն նաև կենցաղային հանգստության, ընտանեկան զրույցի և նույնիսկ բուժական նշանակություն ունեցող սովորույթ էր։ Այսինքն՝ թոնիրը ոչ միայն աշխատում էր տան համար, այլ նաև հավաքում էր տունը։
Թոնրի շուրջ ձևավորված կենցաղը մեզ ցույց է տալիս, որ հայկական մշակույթում հացը երբեք առանձնացված չի եղել հարաբերություններից։ Հաց թխելը խմբային աշխատանք է եղել, որտեղ յուրաքանչյուրը իր բաժինն է ունեցել՝ խմոր անող, թոնիրը վառող, գնդերը պատրաստող, բացող, կախող, հացերը հավաքող, աշխատողներին կերակրող։ Այդ համագործակցությունը թոնրատանը դարձրել է ոչ միայն աշխատանքի, այլև համատեղ ներկայության վայր։ Եվ հենց այստեղ է թոնրի առանձնահատուկ ուժը. այն ստեղծել է մի մշակույթ, որտեղ սնունդը ծնվում է միասին լինելու միջավայրից։
Թոնրի հանդեպ հարգանքը հայի մեջ այնքան խորն է եղել, որ դրա մոտ հայհոյելը կամ անպատշաճ խոսք ասելը արգելված է համարվել։ Սա պատահական չէ։ Այն վայրում, որտեղ հաց է ծնվում, ընտանիքը տաքանում է, երեխան մեծանում է, պատմություն է փոխանցվում, կրակն այլևս պարզապես կրակ չէ։ Այն դառնում է պահպանվող ներկայություն։ Թոնիրը այս իմաստով տան ներսի ամենալուռ, բայց ամենահեղինակավոր կետերից մեկն էր։ Այն չէր խոսում, բայց ամբողջ տունն էր խոսում նրա շուրջ։
Այս իմաստային շերտն ավելի է խորանում, երբ հիշում ենք, որ թոնրի շուրջ կատարվել են նաև ծիսական գործողություններ։ Որոշ գյուղերում, որտեղ եկեղեցի չի եղել, մարդիկ իրենց պսակադրության ծեսը անցկացրել են թոնրի շուրջ՝ այն ընկալելով որպես սուրբ կենտրոնի փոխարինող։ Սա շատ կարևոր փաստ է, որովհետև ցույց է տալիս, թե որքան անբաժան էին կենցաղն ու սրբությունը հայկական միջավայրում։ Թոնիրը այստեղ ընտանեկան կյանքի օրինականացման, օրհնության ու միավորման վայր է։
Թոնրի մշակութային կերպարը լրացվում է նաև ժողովրդական ավանդություններով։ Պատումներից մեկի համաձայն՝ ռազմի աստված Վահագնը Թոնդրակ լեռան հրաբխային կրակից մարխեր է տվել մարդկանց, որպեսզի նրանք թոնիր շինեն, կրակ վառեն, հաց թխեն և այդ կրակը երբեք չմարեն։ Անկախ նրանից՝ այս պատումը ինչպես է ընթերցվում պատմական կամ դիցաբանական տեսանկյունից, դրա իմաստը շատ հստակ է. թոնիրը հայի պատկերացումների մեջ կապված է եղել վերից տրված, պահպանվող և կյանք շարունակող կրակի հետ։ Այն պատկանում է այն երևույթների շարքին, որոնց շուրջ ժողովուրդը միայն առօրյա սովորույթներ չի ձևավորում, այլ նաև պատմություններ, որպեսզի դրանց իմաստը ապրի ժամանակից երկար։
Ու թերևս հենց այստեղ է հայկական թոնրի ամենամեծ առանձնահատկությունը։ Այն միաժամանակ և՛ նյութական է, և՛ զգացական, և՛ պատմական, և՛ խորհրդանշական։ Այն հացի հետ է կապված, բայց միայն հացի մասին չէ։ Այն կրակի հետ է կապված, բայց միայն ջերմության մասին չէ։ Այն տան ներսում է, բայց իր նշանակությամբ դուրս է գալիս պատերից։ Թոնիրը հայկական կյանքի այն կենտրոններից է, որտեղ ամենապարզ գործողությունները՝ խմոր հունցելը, հաց կախելը, կրակ վառելը, մարդկանց շուրջը հավաքելը, դառնում են մշակույթ։ Ոչ թե ցուցադրական, ոչ թե թանգարանային, այլ ապրող մշակույթ։
Այսօր, այո, թոնրի դերը հայկական կենցաղում ինչ-որ չափով նվազել է։ Քաղաքային կյանքը փոխել է շատ բան, նոր խոհանոցային տեխնիկաները դուրս են մղել հին կենցաղային կառուցվածքների մի մասը, իսկ թոնրատունը այլևս այն համատարած ներկայությունը չունի, ինչ ուներ երբեմն։ Բայց դա դեռ չի նշանակում, որ թոնիրը կորցրել է իր նշանակությունը։ Գյուղական բազմաթիվ վայրերում այն շարունակում է ապրել որպես հացի արարման հնոց, որպես հարևան ու բարեկամ կանանց հավաքատեղի, որպես պատառ կիսելու, զրուցելու, բամբասելու, բացատրվելու, տաքանալու ու միասին լինելու վայր։ Այս իմաստով թոնիրը մինչ օրս մնում է ոչ միայն նյութական կառույց, այլ սոցիալական տարածք։ Եվ հենց սա է պատճառը, որ հայկական թոնիրը պետք չէ ներկայացնել որպես պարզապես անցյալի մասունք։ Այն անցյալի մնացորդ չէ, այլ մի մշակութային ձև, որի մեջ մինչև հիմա շնչում է տուն հասկացությունը։ Այն մեզ հիշեցնում է, որ օջախը միայն ջերմաստիճան չէ, այլ հարաբերություն։ Որ հացը միայն սնունդ չէ, այլ օրհնություն։ Որ ընտանիքը միայն միասին ապրող մարդիկ չեն, այլ մեկ կենտրոնի շուրջ հավաքվող ներկայություն։ Թոնիրը դարերով հենց այդ կենտրոնն է եղել։
Թոնիրը հայի կենցաղում եղել է տեղ, որտեղ տունը ստացել է իր ջերմությունը, սեղանը՝ իր ամբողջականությունը, իսկ առօրյան՝ իր ներքին խորհուրդը։ Հենց այդ պատճառով էլ թոնիրը մինչև այսօր մնում է ոչ թե միայն անցյալի հիշատակ, այլ մի մշակութային ներկայություն, որի մեջ դեռ ապրում են օջախը, հացը և ընտանիքը միավորող նույն հին զգացողությունները։
Հոդվածի հեղինակ՝ Գրիգորի Հակոբյան