Հայաստանի գինու պատմության թանգարանը հրապարակել է մի բացառիկ հետազոտական հոդված, որը բացահայտում է մի խորքային իրականություն․
Հայաստանում խաղողն ու գինին պարզապես գյուղատնտեսական մշակաբույսեր չեն, այլ քաղաքակրթական ու հոգևոր ժառանգություն։
Մենք ուզում ենք այն կիսվել մեր ընթերցողների հետ՝ որպես արժեքավոր աղբյուր և ուսումնասիրություն, որը բացահայտում է, թե ինչպես հայկական ժողովրդական ավանդազրույցներում Նոյը ներկայացվում է ոչ միայն որպես աստվածաշնչյան նահապետ, այլև որպես այգեգործության, խաղողի և հոգևոր վերածննդի խորհրդանիշ։
Նոյի կերպարը հայկական միջավայրում
Նոյ նահապետի կերպարը հայ մշակութային և վիպաշարային մտածողության մեջ հանդես է գալիս որպես վերածննդի, բնության հետ ներդաշնակության և հոգևոր վերափոխման համընդհանուր խորհրդանիշ։ Նա ոչ միայն աստվածաշնչյան կերպար է, այլև հայ ժողովրդական ավանդազրույցներում և բանավոր պատմություններում ձևավորված ազգային բնույթ ունեցող նախահայր, որի շուրջ համախմբվել են մի շարք ավանդույթներ, ծեսեր և խորհրդաբանական պատկերներ։
Հայկական միջավայրում Նոյը հաճախ ներկայացվում է ոչ թե պարզապես որպես ջրհեղեղից փրկված արդար մարդ, այլ որպես արարիչ և նոր կյանքի հիմք դնող առաջին այգեգործ, ով խաղողի միջոցով կապ է հաստատում երկրի և երկնքի, մարդկային և աստվածային աշխարհների միջև։ Նրան նվիրված բազմաթիվ ավանդազրույցներից որոշները պատմում են, թե ինչպես տնկեց առաջին որթատունկը, ինչպես դրախտից բերեց խաղողի ճյուղը, ինչպես հայտնաբերվեց գինու ուժը և ինչպես այդ ամենը դարձավ հոգևոր և նյութական վերածննդի խորհրդանիշ։ Այսպիսով՝ Նոյի կերպարը հայ ժողովրդական պատկերացումների մեջ դառնում է խաղողագործության, խաղողի և գինու մշակույթի հիմնադիր խորհրդանիշը, որը միավորում է բնության կենարար ուժը և հավատքի վերափոխող էությունը։
Խաղողը՝ որպես սրբազան բույս. Ակոռի գյուղի անվան ժողովրդական ստուգաբանությունը
Ակոռի գյուղը տեղակայված է Այրարատ նահանգի Մասյացոտն գավառում՝ Մեծ Մասիսի վիհի եզրին։ Հայ ավանդական մտածողության մեջ այն միայն աշխարհագրական տարածք չէ, այլև խորհրդանշական վայր, որտեղ միահյուսվում են Աստվածաշնչյան պատմությունը, հայոց նախնիների հավատալիքները և բնության հետ մարդու հոգևոր կապի պատկերացումները։ Ավանդազրույցների համատեքստում Ակոռին դիտվում է որպես այն սրբավայր-հուշավայրը, որտեղ Նոյ նահապետը՝ ջրհեղեղից հետո դուրս գալով տապանից, տնկում է առաջին որթը՝ դառնալով խաղողի և այգեգործության նախահայրն ու հայրենական բնության վերածննդի խորհրդանիշը։ Այս պատումը, որը ունի խորապես մետաֆորիկ բնույթ, վկայում է ոչ միայն կյանքի շարունակության, այլև ստեղծագործության ու աշխատանքի սրբագործման գաղափարի մասին։
Գրիգոր Մագիստրոսը՝ 11-րդ դարի հայ միջնադարյան գրականության և գիտական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչը, անդրադառնալով այս ավանդազրույցին, իր նամակներից մեկում, գրում է. «Բայց առ Հրէից եւ յաստուածեղէն մատենից, նաև ի Քաղդեաց զՔսիւսութրէս իմանամք զորթ տնկեալ…։ Եւ ի ծերոց առասպաբանեն ասել յԱկոռի, ստուգաբանեն եթէ Արկ ուռի» (Գրիգոր Մագիստրոս, 1910, էջ 89-90)։ Այս մեկնությամբ նա մատնանշում է ժողովրդական էթիմոլոգիան, համաձայն որի՝ Ակոռի անունը բացատրվում է որպես «որթ տնկելու վայրը»։ Մագիստրոսը, սակայն, գիտական զգուշավորությամբ հակված է չընդունել այդ բացատրությունը՝ առաջարկելով այլ վարկած. ըստ նրա՝ Նոյը խաղողի պատվաստը վերցրել է ոչ թե անմիջապես ջրհեղեղից հետո, այլ այն ժամանակ, երբ ջրերը նվազել են, և նա ի զորու է եղել եղած որթերից հատել ու պահպանել պատվաստը՝ ապագա բույսի վերարտադրության համար։ Այս դիտարկումը Նոյին ներկայացնում է ոչ միայն որպես աստվածային կամքի կատարող, այլև որպես իմաստուն այգեգործ, ով գիտի կյանքի վերածնունդը ապահովելու միջոցը։
Գերմանացի ճանապարհորդ Բարոն Ֆրիդրիխ ֆոն Հաքսթհաուզենը, այցելելով Հայաստան 19-րդ դարի կեսերին, իր գրառումներում ևս անդրադարձ է կատարում Նոյի կերպարին՝ նշելով, թե հայերը հավատում են, որ Նոյը խաղողի վազը բերել է դրախտից. նա այդ հատվածում օգտագործում է «Paradise» բառը (von Haxthausen, 1854, էջ 193)։ Հայերեն թարգմանությունում այս միտքը փոխանցված է «յառաջնոյ աշխարհէն», այսինքն՝ նախաստեղծ կամ նախնական աշխարհից, ինչը ևս մեկ անգամ վկայում է հայ մտածողության մեջ դրախտային աշխարհի և բնական աշխարհի ներդաշնակ միավորման գաղափարի մասին։
Այս վարկածների տարբերությունը ինքնին վկայում է այն բանի մասին, որ Նոյը հայ մշակութային հիշողության մեջ չի ընկալվում միայն որպես Աստվածաշնչյան կերպար, այլև որպես մշակույթի հիմնադիր, բնության վերածնունդի խորհրդանիշ և կյանքի շարունակության դավանաբանության կրող։ Նրա կերպարի շուրջ ձևավորված ավանդազրույցները՝ կապված խաղողագործության, գինու և այգու հետ, ներկայացնում են բնության հանդեպ հարգանքի, աշխատանքի սրբագործման և նյութական ու հոգևոր աշխարհի միասնության մասին հայ ժողովրդի խորապես փիլիսոփայական ընկալումները։
Այս իմաստով Ակոռին ոչ միայն աշխարհագրական կետ է, այլև մշակութային արգասիք, որտեղ մարդու և բնության կապը դառնում է հավերժական խորհրդանիշ։ Այստեղ Նոյը հանդես է գալիս որպես հայ մարդու այն նախատիպ, որը կորուստներից հետո կարողանում է վերակերտել աշխարհը՝ մեկ որթի տնկումով։
Ամբողջական հոդվածը՝ Հայաստանի գինու պատմության թանգարանը։